chronometer

-

Een chronometer is een uurwerk waarvan de tijdsaanduiding voldoet aan de standaard van nauwkeurigheid zoals deze is opgesteld door het COSC (Contrôle Officiel Suisse des Chronomètres). Slechts 3% van alle Zwitserse horloges zijn COSC-gecertificeerd. De test duurt 11 dagen (bij kwartschronometers) of 16 dagen (bij mechanische chronometers) waarin het uurwerk (zonder behuizing) in verschillende standen (alleen bij mechanische chronometers) onder verschillende temperaturen op nauwkeurigheid getest wordt. Er gelden verschillende, doch altijd strenge, normen afhankelijk van de afmetingen van het uurwerk en het type uurwerk (mechanisch of kwarts). De nauwkeurigheidscriteria voor mechanische chronometers zijn vastgelegd in de norm ISO 3159. Voor kwartschronometers zijn geen ISO-normen vastgelegd, maar daarvoor maakt het COSC gebruik van een afgeleide van ISO 3159. Het COSC verstrekt geen gegevens over de prestaties van een individueel uurwerk, maar alleen of het voor de test geslaagd is of niet. Naast het COSC zijn er in enkele landen nog controle-instanties die eveneens certificeren, volgens dezelfde strenge normen.

Abusievelijk wordt ook een stopwatch wel eens chronometer genoemd. Een stopwatch is een meetinstrument dat gebruikt wordt om de lengte van een tijdsinterval te meten. In feite heet een dergelijk instrument een chronograaf.

Scheepschronometer[bewerken]
Vroeger werd een scheeps- of marinechronometer in de scheepvaart gebruikt om de plaats van het schip op zee te bepalen, in het bijzonder de lengtegraad. Hiervoor was het namelijk nodig nauwkeurig te weten hoe laat het was in de thuishaven (of in Greenwich) en deze tijd te vergelijken met de lokale tijd (te herleiden uit de zonnetijd of door het tijdstip van culmineren van een ster te bepalen). Dat is sinds de uitvinding van de radio niet meer nodig, want men kan met de radio een tijdsein ontvangen. Bovendien kan men zich met specialistische apparatuur oriënteren op radiobakens. In de laatste tijd is dankzij moderne satellietsystemen (gps) de plaatsbepaling op zee nog nauwkeuriger en gemakkelijker geworden. Toch zijn er nog altijd wettelijke regelingen die het aan boord hebben van een transportabele precisietijdmeter verplicht stellen. Zowel oude als nieuwe scheepschronometers zijn dan ook transportabel, en kunnen in geval van nood in de reddingssloep meegenomen worden. Er zijn mechanische en elektronische (scheeps)chronometers.

De invloed van de schommelingen van het schip op de precisie van de mechanische scheepschronometer wordt grotendeels opgeheven door het uurwerk soepel beweegbaar te monteren in de - vaak houten - behuizing. Dit heet een cardanische ophanging, en maakt een mechanische scheepschronometer zo direct herkenbaar. Deze chronometer dient bovendien iedere dag opgewonden worden, hoewel deze wel twee dagen kan lopen. Met een aparte wijzer wordt aangegeven hoever het uurwerk is opgewonden of afgelopen, aan de hand van een schaalaanduiding met bijvoorbeeld de tekst Ab - Auf of Up - Down. Dit heet gangreserve-aanwijzing.

De eerste scheepschronometer werd vervaardigd door John Harrison. Aanvankelijk was het vervaardigen van scheepschronometers in handen van getalenteerde horlogemakers. Daarna ging men over tot het in serie vervaardigen van deze uurwerken, echter wel door een klein aantal zeer gespecialiseerde bedrijven.

Bij een kwartsgestuurde scheepschronometer is het uurwerk niet meer cardanisch gemonteerd, wel is de nauwkeurigheid veel groter dan van een gewoon kwartsklokje of kwartshorloge. Vooral het kwartskristal is aanmerkelijk beter en ook de omstandigheden waaronder het werkt zijn aangepast; elektronische regelingen en temperatuurcompensatie maken een afwijking van minder dan een halve minuut per jaar mogelijk. Bij een eventuele batterijwisseling blijft de klok nog een kwartier normaal doorlopen.

Draagbare chronometer[bewerken]
In de periode dat er volop zakhorloges gedragen werden, kwamen hiervan ook chronometerversies voor. Deze werden eveneens gecontroleerd en verkregen een certificaat. En zijn zelfs zeer speciale uitvoeringen, eventueel met gangreserveaanwijzing. Deze werden gebruikt in plaats van de grote scheepschronometer, daar waar een kleinere versie gewenst was. Ze worden wel observatiechronometers genoemd, bijvoorbeeld in laboratoria, voor militair gebruik en in de luchtvaart. Op grote schepen werden ze zelfs naast de scheepschronometer gebruikt. Met behulp van de handzame kleine chronometer konden alle andere uurwerken op het schip gelijk gezet worden met de scheepschronometer. Deze chronometers worden ook wel deck watch (Engels), Beobachtungsuhr (Duits) of chronomètre de bord (Frans) genoemd. Er bestaat geen gangbare Nederlandse benaming voor.

Ook polshorloges kunnen een chronometer zijn. Deze horloges lopen zeer nauwkeurig en zijn gecontroleerd door het COSC. Ze kunnen zowel mechanisch als elektronisch zijn. Voor de makers van zulke horloges kan een chronometercertificaat een prestigekwestie zijn.

Ff een leuk feitje tussendoor: het eerst deel (chrono) is afgeleid van het Griekse woord chronos dat tijd betekent. Chronometer betekent dus tijdmeter.